Spreekkansen in de kinderopvang en de gezinsopvang

Probleemstelling

De voorschoolse kinderopvang vervult naast een pedagogische en economische ook een belangrijke sociale functie. Ze kan een hefboom zijn voor maatschappelijke participatie van ouders en voor ontwikkelingskansen van jonge kinderen, in het bijzonder voor gezinnen die leven in kwetsbare omstandigheden. Om die sociale functie waar te maken, is een vertrouwensvolle samenwerking met ouders essentieel.

In de praktijk blijkt die samenwerking echter niet vanzelfsprekend, zeker niet in de communicatie met ouders uit kansengroepen. Kinderopvanginitiatieven geven aan dat zij deze ouders moeilijker bereiken en dat het opbouwen en behouden van vertrouwen vaak moeizaam verloopt. Ouders ervaren op hun beurt drempels in het contact met kinderopvangvoorzieningen, zoals taalbarrières, gevoelens van schaamte of angst om beoordeeld te worden, en een gebrek aan herkenning van hun leefwereld.

Deze communicatieve uitdagingen stellen zich zowel in kinderdagverblijven als in de gezinsopvang, maar krijgen er een andere invulling. In kinderdagverblijven verloopt communicatie vaak via verschillende medewerkers, vaste en informele contactmomenten en een breed scala aan schriftelijke en digitale kanalen. In de gezinsopvang is de communicatie doorgaans persoonlijker en intensiever, maar tegelijk sterk verweven met de individuele draagkracht en professionele positie van de onthaalouder. In beide contexten blijkt communicatie met ouders uit kansengroepen een complex en kwetsbaar proces, dat niet louter een kwestie is van taal, maar ook van vertrouwen, machtsverhoudingen, verwachtingen en wederzijdse beeldvorming.

Hoewel kinderopvangorganisaties en onthaalouders zich bewust zijn van hun sociale opdracht en reeds inspanningen leveren om hun communicatie toegankelijker te maken, ontbreekt het vaak aan praktijkgerichte ondersteuning. Bestaande inzichten over interculturele communicatie en communiceren met kansengroepen zijn meestal ontwikkeld voor sectoren waarin communicatie een kerncompetentie is en sluiten onvoldoende aan bij de realiteit van kinderopvang, waar communicatie gebeurt in de dagelijkse zorgpraktijk en vaak wordt opgenomen door medewerkers met uiteenlopende opleidingsachtergronden.

Daarnaast blijkt dat de context waarin communicatie plaatsvindt – zoals organisatorische afspraken, rolverdelingen, tijdsdruk en beschikbare ondersteuning – een grote invloed heeft op hoe communicatie wordt vormgegeven en ervaren. Zowel in kinderopvangvoorzieningen als in de gezinsopvang is er nood aan inzichten die rekening houden met deze specifieke context en die vertrekken vanuit concrete contactmomenten tussen ouders en opvang.

De projecten Spreekkansen in de kinderopvang en Spreekkansen in de gezinsopvang vertrekken vanuit deze gedeelde problematiek. Ze onderzoeken hoe ouders uit kansengroepen en kinderopvangprofessionals de communicatie met elkaar ervaren, waar knelpunten en kansen liggen, en welke vormen van ondersteuning bijdragen aan een meer laagdrempelige, respectvolle en gedragen communicatiepraktijk. Door de ervaringen van ouders, kinderbegeleiders, verantwoordelijken en onthaalouders samen te brengen, beogen beide projecten bij te dragen aan kinderopvangpraktijken waarin communicatie niet uitsluit, maar verbindt.

Onderzoeksvragen

• Hoe ervaren ouders uit kansengroepen de communicatie met kinderopvang en gezinsopvang?
• Hoe ervaren kinderbegeleiders, onthaalouders en verantwoordelijken de communicatie met ouders uit kansengroepen?
• Welke drempels en spanningen doen zich voor in de communicatie, en op welke momenten ontstaan die?
• Welke rol spelen taal, vertrouwen, wederzijdse verwachtingen en context in die communicatie?
• Welke ondersteuning hebben kinderopvangvoorzieningen en onthaalouders nodig om beter te communiceren met ouders uit kansengroepen?
• Welke praktische handvatten, voorbeelden en werkvormen kunnen professionals helpen om communicatie toegankelijker en respectvoller te maken?

Onderzoeksaanpak

Het onderzoek combineert een literatuurstudie met praktijkgericht kwalitatief onderzoek. In de literatuurstudie werd bestaande kennis samengebracht over communiceren met ouders uit kansengroepen, interculturele communicatie, kansarmoede en de sociale functie van kinderopvang. Daarnaast werden bestaande praktijkgerichte handreikingen en draaiboeken geanalyseerd om na te gaan in welke mate zij aansluiten bij de realiteit van kinderopvang en gezinsopvang.

Aanvullend werd kwalitatief veldonderzoek uitgevoerd bij ouders uit kansengroepen en bij professionals uit de kinderopvang en gezinsopvang. Via focusgroepen en diepte-interviews verzamelden we ervaringen van ouders, kinderbegeleiders, onthaalouders en verantwoordelijken over concrete communicatiesituaties en contactmomenten. Deze verhalen werden thematisch geanalyseerd om drempels, spanningen en werkzame elementen in kaart te brengen. De inzichten uit deze analyse vormden de basis voor het ontwikkelen van praktijkgerichte ondersteuningsmaterialen voor de opvang.

Output

De onderzoeksoutput bestaat uit een doe-boek en 8 filmpjes. 

Filmpje 1: Thuis. In dit filmfragment legt André uit hoe complex zijn thuissituatie is.

Filmpje 2: Goede kinderopvang. In dit filmfragment praat André over goede kinderopvang.

Filmpje 3: Vertrouwen. In dit filmfragment praat Nadia over vertrouwen.

Filmpje 4: Wennen. In dit filmfragment praat Monique over goede opvang en over wennen.

Filmpje 5: Een nieuwe zetel. In dit filmfragment vertelt Monique hoe ouders bepaalde reacties kunnen ervaren en hoe snel roddels ontstaan.

Filmpje 6: De koffietafel. In dit filmfragment vertelt Marleen hoe belangrijk een band met andere ouders van jonge kinderen voor haar is.

Filmpje 7: Tevreden. In dit filmfragment vertelt Marleen over haar ervaring met tevredenheidsgesprekken.

Filmpje 8: Evenwaardig. In dit filmfragment laat Kristien zien dat ouderactiviteiten niet automatisch zorgen voor integratie.

Onderzoekers

• dietlinde.willockx@kdg.be

• siska.vandaele@kdg.be