OverHoop: samen voorbij trauma – van preventie tot herstel

OverHoop is een project in opdracht van Agentschap Opgroeien dat inzet op een sterkere preventie en aanpak van ontwikkelingstrauma en andere ingrijpende negatieve ervaringen bij kinderen en gezinnen. Samen met professionals uit de nulde en eerste lijn — zoals scholen, huisartsen en hulpverleners — werden in 60 lokale zones in Vlaanderen en Brussel concrete initiatieven uitgerold, vaak onder coördinatie van de zorgraden.

Het project focust op het vergroten van trauma-bewustzijn, het versterken van deskundigheid en het verbeteren van samenwerking tussen partners. Zo krijgen professionals de tools en het netwerk om in hun eigen regio traumasensitieve ondersteuning te bieden. Het uiteindelijke doel: snellere en betere hulp, en meer ontwikkelingskansen voor kinderen.

Meer informatie over het project is te vinden op www.samenoverhoop.be.

 

Flankerend onderzoek door KdG

Karel de Grote Hogeschool voerde een flankerend onderzoek uit als de ‘ogen en oren’ van het OverHoop-project. We volgden 11 pilootprojecten en de trajecten in 60 lokale zones van nabij. Aan de hand van analyses, bevragingen en gesprekken met professionals brachten we in kaart wat werkt en waar knelpunten blijven bestaan.

Het onderzoek toont aan dat OverHoop het trauma-bewustzijn op de eerste lijn aanzienlijk heeft vergroot. Tegelijk wijst het op een duidelijke randvoorwaarde voor duurzame impact: er ligt vandaag een sterke basis, maar structurele middelen en een helder mandaat zijn nodig om de ondersteuning voor kinderen en gezinnen blijvend te versterken.
 

Probleemstelling en situering van het onderzoek

Dit onderzoek kadert binnen het OverHoop-project, dat loopt van december 2022 tot eind december 2025. Het flankerend onderzoek richtte zich specifiek op:

• Fase 2: tien pilootprojecten
• Fase 3: brede uitrolfase in de 60 eerstelijnszones

De algemene doelstelling van het flankerend onderzoek was het identificeren en toetsen van werkzame factoren die bijdragen aan een doorgedreven samenwerking tussen stakeholders. Deze samenwerking moest leiden tot een meer impactvolle ontwikkeling, evaluatie en implementatie van methodieken en interventies rond ontwikkelingstrauma binnen de eerste lijn in Vlaanderen.
 

Relevantie voor het werkveld

Het onderzoek is relevant omdat het flankerend is aan het OverHoop-project en dus nauw aansluit bij de praktijk. In Fase 2 werd bijvoorbeeld gekozen voor een model van gezamenlijke kennisproductie, waarbij kennisontwikkeling en ondersteuning in nauwe samenspraak met het werkveld plaatsvonden. De meerwaarde ligt in het verzamelen en interpreteren van inzichten over: Wat gebeurt er en wat is nodig binnen de context van OverHoop-trajecten?

Het onderzoek beoogde een bruikbaar kader te creëren voor impactvolle samenwerking rond ontwikkelingstrauma in de eerste lijn. Door de Programmatheorie (PT) als centraal werkinstrument te gebruiken, fungeerde het onderzoek als plan- en reflectie-instrument voor projectmedewerkers. Dit maakte het mogelijk om vanaf de start:

• na te denken over benodigde middelen en verwachte resultaten;
• af te stemmen of alle betrokkenen dezelfde doelen en interventies voor ogen hadden.

Onderzoeksvragen vanuit het werkveld

Het onderzoek wilde in eerste instantie inspelen op de vraag naar de noden van diverse stakeholders bij het kwalitatief en effectief ontwikkelen en implementeren van methodes en interventies rond ontwikkelingstrauma in de eerste lijn. Na een herformulering van de doelstellingen in aanloop naar Fase 3, verschoof de focus naar bredere vragen die bijdragen aan duurzame impact. De inzichten moesten leiden tot concrete aanbevelingen voor praktijk en beleid. De belangrijkste onderzoeksvragen (herzien voor Fase 3) waren:

• Bewustzijn en rol van eerstelijnsactoren
  Wat zijn de lessen uit OverHoop over het versterken van bewustzijn rond de impact van negatieve ervaringen in de kindertijd en ontwikkelingstrauma, en de rol van eerstelijnsactoren en -structuren hierin?
• Horizontale samenwerking
  Wat zijn de lessen over het versterken van eerstelijnsactoren, -structuren en horizontale samenwerking in traumasensitief handelen?
• Verticale samenwerking
  Wat zijn de lessen over het bevorderen van samenwerking tussen de eerste lijn en de aangrenzende nulde en tweede lijn?
• Noden van actoren
  Wat zijn de noden van betrokken actoren (met bijzondere focus op zorgraden) bij het (samen)werken rond bewustzijn, preventie en aanpak van ontwikkelingstrauma?
   

Onderzoeksaanpak 

Het flankerend onderzoek ter ondersteuning van het OverHoop-project werd uitgevoerd in twee fases (Fase 2 en Fase 3) en maakte gebruik van een mixed-methods aanpak met zowel kwalitatieve als kwantitatieve methoden. Belangrijke instrumenten waren onder andere:

Programmatheorie (PT)

• Surveys
• Thematische analyse
• Focusgroepen

Fase 2: Kadering en aanpak

(gestart in november 2023) liep parallel met de tien pilootprojecten van OverHoop.

• Doel en uitgangspunt
  De onderzoekers kozen voor een model van gezamenlijke kennisproductie, waarbij ondersteuning en kennisontwikkeling plaatsvonden in nauwe samenwerking met het werkveld. De centrale doelstelling was het in kaart brengen en aftoetsen van werkzame factoren die bijdragen aan een doorgedreven samenwerking, gericht op een impactvolle ontwikkeling, evaluatie en implementatie van methodieken rond ontwikkelingstrauma in de eerste lijn.
• Centraal werkinstrument: Programmatheorie (PT)
  De PT fungeerde als kerninstrument. Een PT is een expliciete beschrijving van hoe en waarom een verwacht resultaat of effect in een programma of interventie wordt bereikt.
• PT per pilootproject
  Voor elk van de tien pilootprojecten werd een PT opgesteld. De onderzoekers verzamelden relevante documenten (zoals projectaanvragen en -fiches) en construeerden een eerste versie, gevisualiseerd als een logic model of impact pathway. Deze versies werden besproken en verfijnd met projectmedewerkers tijdens werkoverleggen, waarbij ook indicatoren werden uitgewerkt.
• Generieke PT’s
  Op basis van de individuele PT’s werden twee generieke modellen ontwikkeld voor de belangrijkste clusters van pilootprojecten:
  • Deskundigheidsbevordering
  • Uitbouwen en versterken van multi-stakeholdersamenwerking
• Dataverzameling
  Procesdata werden verzameld via initiële projectvoorstellen, verslagen van werkoverleg, tussentijdse en eindevaluaties, verslaggeving van het lerend netwerk en semi-gestructureerde interviews met de pilootprojecten.
• Analyse
  Op basis van deze data werd een theoriegedreven en thematische analyse uitgevoerd om inzichten en lessons learned te formuleren.

Fase 3: Aanpak en deelstudies

In de aanloop naar Fase 3 (brede uitrolfase met 60 trajecten) werden de onderzoeksdoelstellingen herzien. De nadruk verschoof van een gemeenschappelijk evaluatiekader naar het documenteren en interpreteren van ‘wat gebeurt’ en ‘wat nodig is’. Om de brede onderzoeksvragen te beantwoorden, werden vier complementaire deelstudies opgezet.

• Deelstudie
• Focus
• Methodologie
• Periode

Deelstudie 1

• Analyse van de werkplannen van de 60 trajecten.
• Inhoudsanalyse op basis van zeven thema’s (gevoed door inzichten uit Fase 2) en telling van de meest frequente elementen.

Januari – februari 2025

Deelstudie 2

• Bevraging van de zorgraden (coördinatoren en medewerkers) over hun rol en ervaringen in het OverHoop-traject.
• Online survey met een gestructureerde vragenlijst (open en gesloten items) om gelijkenissen, verschillen en verklarende factoren tussen zorgraden in kaart te brengen. De analyse maakte gebruik van frequentietabellen en X²-testen.

Eerste kwartaal 2025

Deelstudie 3

• Focusgroepgesprekken met direct betrokkenen bij de initiatieven/strategieën in de eerstelijnszones.
• Kwalitatieve studie (convenience sampling) met 17 deelnemers uit 22 regio's, bestaande uit regionale focusgroepen en een online sessie. De gesprekken werden getranscribeerd en thematisch geanalyseerd.

September – oktober 2025

Deelstudie 4

• Analyse van de eindrapporteringen van de 60 trajecten over hun realisaties, outcomes en verduurzaming.
• Gestandaardiseerde online vragenlijst met 121 items (opgesteld vanwege de inconsistentie in de werkplannen van Deelstudie 1) om een helder en consistent begrippenkader te hanteren. De respons lag op 100%.

November 2025
 

Output

tussentijdsrapport, presentatie onderzoeksresultaten consortium 7 november 2024, eerste aanbevelingen, presentatie ECSWR Hamburg 2025, eindrapport, presentatie consortium OverHoop 14/01/2026